ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਦੋਂ ਤੱਕ?

 

ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਦੋਂ ਤੱਕ?

ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਦੋਂ ਤੱਕ? ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ NEET, JEE, UPSC ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੀਡੀਆ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਧਾਈਆਂ, ਹੋਰਡਿੰਗ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ – ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ: ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ।

ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੈਨਸਿਲ ਫੜਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਤ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਲੇਖ ਇਸ ਅਦਿੱਖ, ਅਣਗੌਲਿਆ ਵਰਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ

ਸਿੱਖਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ – ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦਾ। ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਖਪਤਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ – ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ। ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ, ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ।

ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਕਿਉਂ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਿਹਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਕੀ ਉਸ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 10-12 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਹਨ, ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ UPSC ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਣਿਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਂਡੇਡ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੱਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੇਰੀ ਸਫਲਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਚਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ,” ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ – “ਕੀ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ?”

ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ – ਇਹ ਸਭ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ‘ਬ੍ਰਾਂਡਿਡ ਸੇਵਾ’ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਗ੍ਰਾਫ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਫਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇਖੋ – “ਸਾਡੇ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ 72!”, “ਏਆਈਆਰ-1 ਸਾਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ!”, “ਕੋਚਿੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੰਭਵ!” – ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀ, ਗਣਿਤ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਤਨਖਾਹ, ਖਸਤਾ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ – ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਝਿੜਕ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੋਚਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ।

ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੇ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ ਪੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਚੋਣ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣ, ਮਿਡ-ਡੇਅ ਮੀਲ ਲਈ ਆਂਡੇ ਗਿਣਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ – “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ IAS ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਆਓ!”

ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਇੰਨੇ ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਾ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ – ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ।

ਇਹ ਚੁੱਪ ਹੁਣ ਤੋੜਨੀ ਪਵੇਗੀ

ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਵੇ। ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ – ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਸੇਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਸਥਾਈ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ –
ਜੋ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜੋ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਗੋਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਜ ਗੂੰਜਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਸਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੀਏ।

– ਡਾ. ਸਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ,
ਕਵੀ, ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਪੈਨਲਿਸਟ,
333, ਪਰੀ ਗਾਰਡਨ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਭਵਨ, ਬਰਵਾ (ਸਿਵਾਨੀ) ਭਿਵਾਨੀ,
ਹਰਿਆਣਾ – 127045, ਮੋਬਾਈਲ: 9466526148,01255281381